Fòrmellów Słôwk

Westrzód wielu wietwiów ùczbë je takô, co pòzwòlô nama na òdkrëwanié krejamnotów przeszłotë lëdztwa ë zemi, na jaczi przeszło nama żëc. Zainteresowa òna ë pòcygna za sobą ju dosc tëli lëdzy. To, co je w ni snôżé, to òdkrëwanié tegò, co ùkrëté ë dochôdanié do prôwdë, co szlachuje perzinkã za robòtą detektiwa. Wiece Wa ju, Tczëwôrtné Czëtińcë, jaką wietew ùczbë mómë tùwò na mëslë?... Chòdzy gwesno ò archeòlogiją.

Ò rzeczach nalazłëch ë wëkòpónëch przez lëdzy w zemi pisôł ju strzédnowiéczny pòlsczi kronikôrz Jón Długòsz. To, co pisôł òn na tã témã w 15 stalatim, mòże sã nama dzysô wëdôwac perznã smiészné ë dzeckòwaté, chcemë równak przedstôwic to czëtińcama, bë pòkôzac pòzdrzatk strzédnowiécznëch lëdzy na té sprawë a przë leżnoscë téż to, jak wiele w lëdzczi swiądze zmieniło sã òd tégò czasù. W kaszëbsczim dolmaczënkù to, co pisôł Długòsz ò wëkòpalëznach brzëmi tak: „... na pòlach wsë Nochòwa, kòle gardzëkù Szremù, w pòznańsczi diecezje, a téż we wsë Kozielsk, w òbéńdze Pałuk, kòle gardzëkù Łekna, roscą wszelejaczégò zortù grónczi; roscą samé z se, kùńsztã sami leno rodë ë bez niżôdné lëdzczi pòmòcë, są zôs sztôłtów rozmajitëch; szlachùją òne za tima, jaczé ùżiwóné są przez lëdzy doma; chòc tak długò, jak schòwóné są w zemi, są słabé ë miãtczé ale czej sã je wëjimnie z zemi, tej na wietrze ë w słuńcù robią sã cwiardszé ë dosc mòcné. Są òne [grónczi] rozmajiti pòstacëjë ë wiôlgòscë, wnetka jakbë grónkòwim kùńsztã zrobioné; a co mie jesz dzywniszim sã zdôwô to to, że jich nôtërnô brzadnosc [...] nigdë sã nie zmiészô, chòc zemia nie bëła òdmekónô.” Wëzdrzi wic na to, że kronikôrz ni miôł swiądë, że nalazłé w zemi grónczi są zaòstałoscama pò żëcym ë dzejanim dôwnëch lëdzy. Mëslôł òn za to, że są to brzadë nôtërë, co samé roscą w zemi.

Tak dlô szpòrtu mòże téż rzec, że swòjégò zortu archeòlogã béł téż dokôzca nôbarżi znónégò dokôzu kaszëbsczi pismieniznë. Chòdzy nama tùwò gwesno ò "Żëcé i przigòdë Rémùsa" Aleksandra Majkòwsczégò a òsoblewò ò nen dzél pòwiescë, dze Rémùs nalôzł na zómkòwiszczu stôri grónk (tak pò prôwdze bëła to ùrna z pòpiołã, jaczi òstôł pò spôlenim lëdzczégò cała pò smiercë) ë miecz. Majkòwsczi w swòji knédze przedstôwiô to tak: „... czëpk górë béł na rãbie wësoczi a we westrzódkù wëkùmóny, jak jakô dużô miska. Le w jednym môlu rąb ji béł przerwóny, pewno òd deszczowi falë. Bielił sã w ti wërwiznie piôsk żôłti i głôdczé kamienie, a czej jem zdrzôł dłëżi, tej tam stojôł na pół zakòpóny w piôskù grónk czôrny. [...] Ale nie béł to grónk, jak nasze grónczi. Szklił òn sã czôrno a na brzëchù miôł biôłé kresczi. Przëkrëti béł wiekã. Tak jô wiekò òdkrił i zazdrzôł: Ùzdrzôł jem terô biôłi piôsk, a czej jem gò wëdobéł, tej na spódkù bielëłë kawałczi kòscy i pòpiół”. Perznã dali czëtómë: „Tak jô wzął rãkama grzebac, żebë wëkòpac kùlkã. Ale pôlce mòje zawadzëłë ò nico dłudżégò. Chwôcã i cygnã – a to miecz!”

Samò słowò „archeologijô” pòchôdô z grecczégò jãzëka. Stôrodôwny Grecë rozmielë archeologiją jakno nôukã ò przeszłocë lëdztwa. Òd 17. st. słowò to zaczãło òznôczac nôukã ò przeszłoce pòznôwóné na spòdlim badérowaniégò materialnëch zaòstałosców pò lëdzczim dzejanim. Zdrzódłama wiedzë, jaczé mògą bëc wëzwëskiwóné w archeologije, są na przëmiôr wëkòpóné z zemi grónczi, nôrzãdza robòtë; to, co òstało ze zjestkù czë z òbleczeniégò. Mògą téż bëc nima zaòstałosce bùdinków, barń, dëtczi ë téż jinszé rzeczë ùżiwóné w codniowim żëcym. Òglowo rzec mòże, że archeologijô baro szlachuje za historëją, bò òbie wietwie ùczbë òdkrëwają przed nama naje dzeje a wic mają taczi sóm cél. To, co jinaczi archeologiją ë historëją to przede wszëtczim jinszé zdrzódła wiedzë ë jinszé metodë badérowaniów. Historicznô nôuka òpiartô je przede wszëtczim (chòc nie leno) na pisónëch zdrzódłach, archeologijô zôs, jak jô ju przódë wspòminôł, na badérowanim rozmajitëch materialnëch zaòstałosców pò lëdzczim dzejanim.

Do nôwôżniszich pëtaniów, na jaczé òdpòwiedzec muszą w swòji robòce archeòlodze przenôlégają: jak stôré są òdkrëté rzeczë, do czegò bëłë pierwi ùżëwóné ë jak sã rozwijałë. Òglowo mòże pòdzelëc archeologiją na pradzejową (zwóną téż prahistorëją) ë historiczną. Ta piérszô zajëmô sã badérowanim lëdzczich spòleznów, co nie znałë pisma. Historicznô archeologiô badérëje zôs né dôwné spòleznë, jaczé znómë z pisónëch zdrzódłów.

W 1831 r. Ch. J. Thomsen wëapartnił trzë przédné cządë rozwiju nôrzãdzów robòtë. Spòdlim stwòrzonégò przez niegò pòdzélu béł materiał, z jaczégò nôrzãdza té bëłë robioné. Mómë tedë chronologiczné cządë kaminia, bronzë ë żelaza. Pòdzél zrëchtowóny przez Thomsena, z pózniszima dodôwkama, ùżëwóny biwô do dzysô. Sztatus richtich samòbëtné wietwie ùczbë zwëska archeologijô na zjinace 19. ë 20. st. Mia òna ju do tégò czasu dosc tëli zdzejóné. Sygnie nama leno wspòmnic wëkòpalëznë, jaczé òdbiwałë sã w 19. st. w òbéńdze dôwné Mezopotamije czë Miészi Azje. Na pierszim placu pòstawic muszi òsoblewò òdnalézenié hòmerowsczi Troje w òbéńdze dzysdniowi Turcje. Do dwadzestëch lat 20. st. dérowało sztôłtowanié sã kanónu metodów wëzwëskiwónëch w archeòlogòwëch badérowaniach.

Cëż taczégò dowiedzelë jesma sã dzãka archeologije? Ògrańcziwającë sã blós do nôwôżniszich sprawów wspòmnic muszi ò tim, że udało sã dzãka ni midzë jinszima dokôzac, że môlã, dze lëdztwò miało swój pòczątk, bëła Afrika ë że czas ùczłowieczaniégò tak zwónëch hòminidów dérowôł kòle 2 milijonów lat. Sprôwióné są téż badérowania, co tikają sã pòczątków gbùrzëznë ë chòwaniégò zwierzãtów. Wiemë, że 10 tësãców lat temù pòwstôwałë na Blësczim Ósce pierszé gbursczé wsë. Trzë tësãce lat pózni pòwstałë zôs pierszé gardë. Dzãka archeologije mòglë jesma pòznac skrëté przódzy przed nama zaczątczi wikszich ë miészich cywilizacëjów ë kulturów a nawetka sóm „pòrënk” pòlsczi ë kaszëbsczi zemi.

zôczątk