Zgòdno z Òglową Teòriją Relatiwnotë Alberta Einsteina, òbiektë, co mają wiôlgą masã, taczé jak na przëmiôr Słuńce, czë neùtronowé gwiazdë, są przëczëną zakrzëwieniégò czasoprzestrzenië w swòjim òkòlim. Widzymë to jakno zmianë turu całów rëchającëch sã kòle nëch òbiektów. Szlachòwno, w mòdle Newtona, zakrzëwienié to wënikô z dzejaniégò centralnëch mòców grawitacëjë.

Jeżle rozwôżimë rëchającą sã zmienną rësznotą neutronową gwiazdã, tej mòżemë dińc swiądë, że bãdze òna zdrzódłã zmienny defòrmacëjë czasoprzestrzenie, czëlë grawitacëjowi wałë. Juwerną òsoblëwòsc widzymë, czej przespiészómë abò òpózniwómë elektriczné ladënczi (np. w radiowi anténie). Pòwstôwô tedë elektromagneticznô wała, co je rozchôdającym sã w czasoprzestrzeni zabùrzenim elektromagneticznégò pòla. Wôrt je miec bôczënk na to, że elektromagneticznô wała rozchôdô sã w czasoprzestrzeni, czej grawitacëjowô wała je zabùrzenim sami czasoprzestrzenie.

Zjawiszcze rozchôdaniô sã grawitacëjowëch wałów je tedë skùtkã Òglowi Teòrije Relatiwnotë, czëlë znóné je òd kòle 80 lat. Równak dopiérkù òd krótczégò czasù pòdjimô sã próbë jich detekcëje. Jakno przédné zdrzódła grawitacëjowëch wałów wëmieniwô sã wëbùchë supernowëch – òpisóné ju w Òdrodze – ë ùkładë, chtërné skłôdają sã z dwóch neutronowëch gwiazdów krążącëch wkół pòspólnégò westrzódka masë. Ùdokazniwô sã, że w przëtrôfkù supernowëch kòle 10 % energie wëbùchù rozchôdô sã w pòstacëjë grawitacëjowëch wałów. W przetrôfkù dëbeltnëch ùkładów grawitacëjowé wałë są dërch wësëłóné, co prowôdzy do spadkù energie ùkładù, przez co zacësniwô sã òkrãżé, pò jaczim krążą gwiazdë, co w kùńcu mòże doprowadzëc do jich zderzeniégò, chtërné téż twòrzi grawitacëjowé wałë.

Zakrzëwienié czasoprzestrzenie je przëczëną zmianë wiôlgòscë całów ë drãdżich do widzeniô w przódk czasowëch zmianów. Efektë zrzeszoné z grawitacëjowima wałama nie są (mòże na szczescé) za baro wiôldżé. Òkôzëwô sã, że wëchôdające z nëch relatiwné wëdłużenié wënoszô kòle 10^(-20) [zapis nen òznôczô: „10 do minus dwadzësti”]. Tak môłé wôrtoscë mają cësk na ôrt detekcëje nëch wałów. Terô nôczãsczi ùżëwô sã jednã z dwóch metodów. Pierszô to, ùżëwónô ju òd kòle 30 lat, rezonansowô metoda. Pòlégô òna na direktnym mierzenim piezoelektricznyma detektorama zmianów wiôlgòscë wiôldżich briłów, nôczãsczi wëstãpiwającëch w sztôłce walca. Drëgô, zwónô jinterferometriczną, wëzwëskùje to, że nierównosc w dalekòscë, chtërną przechôdają dwa parminie widu, je przëczëną różnicë w jich faze. Dzãka témù mòżemë mierzëc zmianë wiôlgòscë òbiektów na spòdlim mierzeniô mòcë jinterferëjącëch z sobą parminiów widu.

Badérowania grawitacëjowëch wałów w niedaleczi przińdnocë mają ùmòżlëwic nama òbzéranié wëbùchów supernowëch, zderzeniów neutronowëch gwiazdów ë zmierzenié grawitacëjowëch wałów pòchôdającëch z czasów, czej pòwstôwôł wszechswiat. Òsoblëwie jinteresëjącé zdôwô sã bëc zmierzenié nëch slédnëch, a to témù, że je mòżlëwòta werifikacëjë dzysdniowëch kòsmologòwëch mòdłów.

Jizajasz Wrosz

dolmaczënk: Fòrmellów Słôwk

zôczątk