Nie blós pòmniczi czë òbrazë są znakama tégò, że pamiãtô sã ò òsobach wôżnëch dlô najëch dzejów. Co dzéń widzymë dokôzë tégò nawetka nie mëslącë ò tim za wiele. Chòdzy tùwò ò miona sztrasów. Nawetka tak prostô, zdôwałobë sã, sprawa swiôdczi téż ò nas ë ò naji historëje. Przez cząd slédnëch stu lat przeżëlë jesmë niejedną zmianã miona ti czë jinszi darżëcë. To, jaczé miono mô sztrasa, zëswiôczëwało midzë jinszima ò tim, jak lëdónô bëła na pòstacëjô ë téż ò tim, jaczé pòliticzné cele mielë ti, co wpedlë na ùdbã nadaniô darżëcë taczégò a nié jinszégò miona. Dzãka zmianie patróna przédnictwò mògło zepchnąc w cénią jedné òsobë a przë leżnoscë achtnąc jinszé, ò chtërnëch pamiãc mia przedërchac na wiedno. Jak westrzód tégò rajbachù ë "biôtków ò patrónów" ùchòwalë sã kaszëbsczé ksążãta? Jak dzysô wëzdrzi sprawa sztrasów nazwónëch jich jimieniama? Czë są òne belnyma dokôzama tégò, jak wôżnô je dlô nas pamiãc ò naszëch dôwnëch rządzecëlach? Czë téż je czësto jinaczi?

Tak sã złożëło, że w czasu, czej sztrasë zaczãłë dostôwac miona zasłëżonëch pòstacëjów, Kaszëbë bëłë pòd prësczim przédnictwã. A czësto jinszé bëlë òb nen czas bòhatérzë. Sëtuacëjô zmienia sã dopiérkù tedë, czej nasta II Republika Pòlskô. Kaszëbsczé ksążãta dożdalë sã chwilë, czej jich jimieniama zaczãłë bëc nazëwóné sztrasë. Ale w tim czasù prowôdnô mësl bëła czësto jinszô, jakbë më dzysô mëslelë. Nie chòdzało tùwò ò achtnienié Kaszëbów ë kaszëbsczi resznotë, do chtërné pòlsczé przédnictwò miało lëché òdniesenié, ale ò pòkôzanié wieczné słowiańskòscë tëch zemiów, chtërnô, naprzék niemiecczi propagandze, mia sã òbjawic w słowiańsczich jimieniach pòmòrsczich rządzëcelów. W cządze jistnieniô Lëdowi Pòlsczi òdniesenié krajowégò przédnictwa do ti sprawë nie zmieniło sã. Biôtka z „rewizjonisticznym, germańsczim” pòzdrzatkã na dzeje Kaszëb ë Pòmòrzégò òdbiwa sã téż na tôflach z mionama darżëców. Dopiérkù pò 1989 rokù mòże mówic ò tim, że zmieniłë sã przëczënë, dlô jaczich nadôwô sã sztrasóm miona kaszëbsczich ksążãtów. Równak czë mòżemë rzec, że òsta jima òddónô richtich tczô?

Dze w kaszëbsczich gardach mòżemë nalézc sztrasë, chtërnëch patrónama są rządzëcele z dinastië Sobiesławiców? Mùszimë rzec, że je z tim baro rozmajice. Nawetka czej nalézemë je w centrach, to są to nôczãsczi darżëcë nie za wiôldżé, pòłożoné z bòkù, słabò sã wëapartniwające. W wikszym dzélu jidze je nalézc na periferiach miastów. Czãsto pòłożoné są blëskò se ë twòrzą grëpë sztrasów, chtërnëch patrónama są pòmòrsczé ksążãta (na przëmiôr Wiôldżi Kack w Gdinië, Wejrowò, Gduńsk Òlëwa, Chònice). Na spòdlim tégò mòże dińc swiądë, że ksążãta pòsłużëlë przédnictwóm gardów leno jakno mionowi „materiał” dlô nowëch sztrasów ë że perznã felëje w tim wszëtczim wikszégò rozmëszleniô nad znaczenim ksążãtów dlô dzejów miasta czë téż całi kaszëbsczi zemi. Mòże jesz dodac, że w niechtërnëch kaszëbsczich miastach (np. w Bëtowie czë w Élu) nijak nie nalézemë darżëców noszącëch miona najich dôwnëch rządzëcelów.

Czësto jinszą sprawą je to, czë miona sztrasów òddôwają richtich tcza swòjim patrónom. We wikszym dzélu miastów czãsto ùzdrzec jidze sztrasë Sambòra, Mestwina, Subisława czë Swiãtopôłka. Mòżemë sã blós domëslëwac, że patrónama nëch darżëców są belné pòmòrsczé rządzëcele z dinastie Sobiesławiców. Czemù tedë ne sztrasë nie mają miona „ksążãca Sambòra”, „ksążãca Swiãtopôłka”. Czë mòżemë so wëòbrazëc sztrasë Mieszka, Władisława czë Bòlesa? Wierã nie. A Sobiesławice, jak widzec, mògą bëc òbdzarté ze swòjich titlów ë przezwaniów. Co wicy, kògò na przëmiôr ùwieczniwô sztrasa Sambòra? Kò doch bëło jich dwóch. Darżëca Sambòra w Dërszewie òdnôszô sã wierã do założcë négò gardù, Sambòra II. Ale sztrasa Sambòra we Gduńskù Òlëwie? Chòdzy tùwò wierã ò Sambòra I, fùńdatora òlëwsczégò klôstra. A chtërny z nëch „mô” swòjã darżecã w Gdinie? Wnetka tak samò je w przëtrôfkù Mscëwòja (abò Mestwina). Czë sztrasa Mscëwòja w Gdinie ùwieczniwô Mscëwòja I Spòkójnégò czë téż Mscëwòja II? A mòże niżôdnégò z nëch? Z drëdżi stronë mùszimë przeznac, że w czile miastach (np. Gduńsk, Rëmiô, Lãbòrg, Kartëzë) nalézemë sztrasë Mscëwòja II. Czë nie mògłobë tak bëc w kòżdim przëtrôfkù? Czë darżëca "ksążãca Swiãtopôłka Wiôldżégò (Bëlnégò)" nie brzëmi lepi jak darżëca „Swiãtopôłka”? Kò doch dopiérkù taczé miono richtich òpisëje patróna, òddôwô mu prznôléżną tcz¹. W słowiznie zmiana je môłô ale w znaczenim ju baro wiôlgô. Leno w Swiecém (czëlë na Kòcewim) nalézc jidze sztrasã "ksążãca Grzymisława" a nie leno „Grzymisława”. Czë blós Swiecé stac je na to, żebë lepi achtnąc jednégò ze swòjëch dôwnëch rządzëcelów?

Jesz jinszim spòsobã je nadôwanié darżecom miona "Ksążãtów pòmòrsczich”"(np. w Sopòce, Żukòwie). Miast ùwiecznic wëapartnionëch ksążãtów ë wdac sã w spiérkã, chtërnô pòstacëjô je wôżniszô czë gòdniészô, mòże na nen ôrt òddac tcz¹ wszëtczima. Jiwer je blós w tim, jaczich ksążãtów sã na nen spòsób ùpamiãtniwô? Pòmòrzim, w nôwikszym jegò geograficznym sygù, rządzëło piãc dinastiów. Czë je szëk ùwieczniwac na Kaszëbach rządzëcelów szczecëńsczich, wòłogòjsczich czë rugijsczich (tim barżi bezmionowo)?

Wikszimu dzélowi sztrasów miona òstałë nadóné w cządze przed drëgą swiatową wòjną ë w Lëdowi Pòlsce, czej Sobiesławice bëlë dlô krajowégò przédnictwa leno dokôzama "wieczny słowiańskòscë" kaszëbsczi zemi. Dopiérkù w òstatnëch czasach do nôbarżi znónëch jimieniów Subisława, Sambòra, Swiãtopôłka ë Mscëwòja (Mestwina) dołączëwają téż jinszé nôléżnicë dinastie, jak np. Witosława, Zwinisława czë Damroka (np. Wiôldżi Kack w Gdinië czë Chwaszczëno). Baro fejn sã dzeje, że dôwny rządzëcele Kaszëb ë nôléżnicë jich rodu nalôżają swój môl w topografie kaszëbsczich miastów ë wsów. Równak w wikszym dzélu przëtrôfków miona sztrasów nié do kùńca òddôwają charakter ë znaczenié swòjich patrónów. Wiele je jesz do zrobieniô, abë zagòscëlë òni w swiądze mieszkańców Kaszëb. Chcemë le téż mieć nôdzejã, że nigdë ju nie ùzdrzimë na planach miastów darżëcë "Mestfina" (jak w Wejrowie).

Nen tekst chcemë miec leno za swòjégò zortù dokłôdk. Wszëtkò, co je tùwò napisóné òpiarté je na wiedzë autora, chtërnô mòże nie bëc kompletnô. Jeżlë jesz gdzes są jaczé òbrazë, pòmniczi czë wdôrné tôflë, na jaczich widzec są wëzdrzatczi pòmòrsczich ksążãtów z dinastie Sobiesławiców, prosymë ò skontaktowanié sã z nama. Dô to nama lepszé wezdrzenié w témã, ò jaczi më tùwò piselë.

Robert Chrzanowsczi

dolmaczënk: Fòrmellów Słôwk

zôczątk