W codniowim żëcym wcyg mómë do czënieniô z różnyma zjawiszczama, chtërnëch przebiég, przënômni tak òglowò, jesmë w sztãdze przewidzec. W rodze wëstãpiwùją równak téż taczé zjawiszcza, chtërnëch, nimò że znómë fizyczné prawa, co òpisëją jich zachòwanié, nie rozmiejemë przewidzec, jak bãdą sã zachòwiwałë w przińdnocë.

Do zjawiszczów taczich zaliczëc mòżemë np. losowanié toto-lotka, chtërné co jaczis czas òbzérómë w najëch zdrzélnikach. Nie je niżódną krëjamnotą, na jaczi ôrt dzejô losującô maszina. Żelë ji dzejanié je bëlno òpisóné przez równania dinamiczi Newtona, czemù bë nie spróbòwac stwòrzëc ùkładu równaniów, co bë òpisałë ruch kùglów bënë ti maszinë, ë znac ju wprzódk wënik losowaniégò? Je to równak niemòżlëwé. Mòże rzec, że wënik losowaniégò je baro zanôléżny òd warënków òkrãżégò, w jaczim òdbiwô sã losowanié. Môłô zmiana cësnieniégò, abò to, że kùgle nie są dëcht czësto symetriczné, sprôwiô, że ju pò czile zderzeniach rëchają sã òne na czësto przëtrôfkòwi ôrt. Ò taczich ùkłôdach, co są mòckò zanôléżné òd warënków, w jaczich òdbiwô sã dóné zjawiszcze, gôdómë, że wëkazëją pëzglënã.

Jednym z pierszich badérów zajëmającëch sã taczima ùkłôdama béł meteorolog N.E. Lorenz. Stwòrzëł òn ùkłôd trzech równaniów różniczkòwëch òpisëjącëch, chòc z wiôldżim przëblëżeniém, ruch lëftu w atmòsférze ë dozdrzôł òn, że są òne baro zanôléżné òd wszelejaczich zmianów zôczątkòwëch warënków. Zjawiszcze to òkreslëł òn mionã efektu mòtila, bò mô sã wrażenié, że nawetka pòrëszenié skrzidłów mòtila mòże miec niemòżlëwi do przewidzeniégò cësk na ùkłôd, jaczim je atmòsféra, chtërnô mô w kùńcu bezpòstrzédny wpłiw na żëcé kòżdégò z nas…

Izajasz Wrosz

dolmaczënk
Fòrmellów Słôwk

Pismienizna:

H.G. Schuster, „Chaos deterministyczny – Wprowadzenie”.

zôczątk