Szëkanié robòtë na Zôpôdze

Grégòr J. Schramke

Ni miôłbë dejade rëchtu nen, chto bë béł dbë, że czas gòńbów za złotã je ju ùszłotą. Ni móm tu na mëslë tëch wszëtczich rozmajitëch szukôrzów złota, jaczi do terô, jak fùl romantizmù dëchë ùszłotë, wanożą pò bezstegnach Americzi ë Aùstralëji, abò nëch nowòmódnëch dzyrzników, ùbarnionëch w lëftowé bùdle, jaczi przeszëkiwają mòrsczi gruńt za ztrëpiałą òkrãcëzną. Móm na mëslë lëdzy z Westrzédno-Pòrénkòwi Eùropë, jaczi znãcony blôskã złota pòd pòstacëją fùńta czë eùro, òstôwiają swòjé domôcé starnë, a wielu z nich téż nôblëższą familijã ë cygną na drëdżi skraj Eùropë – przede wszëtczim do Jirlandëji ë Wiôldżi Britaniji.

Wiele rechùje le na szczescé: „Môl móm załatwioné, – gôdają taczi do se a jinszëch – anielsczi miôł jem w strzédny szkòle, le… dobra, mniéjsza z anielsczim, kò Józk nie rozmiôł wnetk nick w nim gadac, a wej pòjachôł ë robòtã so nalôzł. Le tam zajadã, a reszta jakòs sã dô”. Lëdzy z taczim pòzdrzatkã wiele jachało – chùtkò so òni réza ùdbalë, chùtkò sã spakòwalë, nie załatwilë so niżódnëch papiórów ë chùtkò wsadlë we fliger abò w aùtobùs ë pògnalë do nëch cëzëch, bòkadnëch krajów. Ë tak pò prôwdze nick nie wiedzelë ò tim, jak ë gdze na ny „òbiecóny zemi” szëkac robòtë, mieszkaniô, załatwic rozmajité sprawë. Kò dlô nich gruńt bëło bë jachac, bò doch „jakòs sã to dô”. Ë jak wiele tak flot pòjachało, tak samò wnet chiże z lózyma czeszeniama, przëjachało nazôd dodóm. Są téż ë taczi czidłi w głowã, co nawetka nie òstawilë so pieniãdzów na rézã nazôd, òstalë tedë sedzącë na cëzëznie, skamżącë a kradnącë…

Na jechanié do Wiôldżi Britaniji bez niżódnégò przërëchtowaniô, „w cemno”, mògą so le pòzwòlëc ti, co pò prôwdze baro dobrze znają anielsczi ë są baro zaradny. Le ë taczim tak a tak bãdze brëk szczescô.

Są téż barżi òstróżny, rozwôżny lëdze, jaczich prowadną mëslą je „jim wiãcy mòkroscë na treningù, tim mni krëwi w biôtce”. Ë to przede wszëtczim do taczich lëdzy je adresowóny nen artikël. Òd razu dopòwiôdóm, że nôwiãcy z negò tekstu zwëskajã ti, co chcą szëkac szczescô w Wiôldżi Britaniji, temù, że bãdze òn tikôł przede wszëtczim sprôw nalézeniô robòtë prawie w nym kraju.

Przédnô zasada: Nick na „hùra”!

Jeżlë ju sã ùdbało wëjachac, wôrt so dac pôrã miesãcy czasu do ny rézë. To wcale nie je wiele. A co bez nen czas robic?

Pò pierszé – szkòlëc mòwã, w jaczi sã pùdze dogadac z mieszkeńcama wëbrónégò na rézã kraju. Jo, wiém, że wszëtcë ò tim wiedzã, że to je taczé gwësné, jiże zdôwałobë sã, że ni ma cwëkù ò tim pisac. A równak je. Je mùs wcyg, jaż do sprzikrzeniô, pòwtôrzac: „szkòlëc jãzëk”. Jak sã przëjedze do W.B. czë Jirlandëji, chùtkò sã weznie pòprôwk na swòjé znónié anielsczégò. Gôdô sã, że nôgòrzi pò anielskù gôdają… anielczicë. Cos w tim prôwdë je. Pò pierszé, w Anieliji, jak na Kaszëbach, „co wies to jinô piesń”, czasã gôdkòwé jinaczenié anielsczich dzélów kraju (ni móm tu na mëszlë Szkòcëji, Walëji czë Jirlandëji, a greńce sami Anieliji) są tak wiôldżé, że jeden Anielczik mô czasã jiwer że zrozmieniém drëdżégò. Pò drëdżé, Wëspiórze gôdają chùtkò ë feflowato. Pò trzecé, ùżiwają żargònu, jaczi dlô naju je czasã nie do zrozmieniô, bez wëwidnieniô tegò bez Anielczika (np. He’s out for the count – ôglowé znaczenié: „Òn òstôł znokaùtowóny”, znaczenié drëdżé, żargònowé: „Òn je na amen ùtutkóny”).

Wërobic so przëdatné dokùmeńtë. Pò pierszé, mô sã rozmiec, paszpòrt. Pò prôwdze je mòżno jachac na nowi òsobisti dowód, le paszpòrt to paszpòrt – czãsto je ùznôwóny za barżi wiarëgòdny. Dejade nowi òsobisti dowód wôrt je téż zabrac. Mòże sã przëdac, chòcbë tedë, czej sã starô ò zaregistrowanié w Home Office. Do Home Office wëséło sã pòcztą fòrmùlôrz z m.jin. paszpòrtã abò òsobistim dowòdã. Rozmajice to na swiece biwô, lepi tedë wësłac òsobisti dowód, tim barżi, że dokùmeńt juwernotë trzimią w nym biurze kòl 10-14 dniów. A w tim czasu doch paszpòrt mòże sã przëdac.

Wôrt téż so wząc pòlsczé nowé prawò jachaniô, na jaczim w W.B. mòżna jeżdżëc (pò rokù bëtnictwa w nym kraju nôleżi je zmienic na anielsczé). Nie wiém terô, czë stôré pòlsczé prawò jachaniô téż je ùznôwóné, jô na òstrzegã jem so je wëmienił na nowé.

Na zycher przëdadzą sã téż òdjimczi paszpòrtowégò ôrtu. Co prôwda, nie je jiwrã dac sã w W.B. òdjimnąc, le pò co tracëc na to czas a dëtczi, czedë ë jedno ë drëdzé na zycher lepi je mòżna wëzwëskac.

Mùszebno do Zjednónégò Królestwa trzeba wząc referencëje. Nôlepi nômni dwa. Pòproszëc ùszłich robòtodôwôczów ò napisanié jich, a pòtémù dac je do przedolmaczeniô przësãgłémù dolmaczowi. Jeżlë sã rëchli nigdze nie robiło, nie zaszkòdzy wząc taczé referencëje z karnów ë stowôrów, w jaczich sã bëło ë dzejało.

Przëdac sã mòże téż zaswiôdczenié ò niekaralnoscë. Czasã (tak bëło w mòjim przëtrôfkù) je òno bróné za referencëjã. Mô sã rozmiec, że mùszi òno téż bëc przedolmaczoné. Wërobienié negò zaswiôdczenia jesénią 2005 rokù kòształo 50 zł., a jegò dolmaczënk cos kòle 65 zł.

Wôrt téż miec napisóné pò anielskù CV. Prôwdą je, że wnet wszãdze, gdze sã starô ò robòtã, je mùs wëfùlowac aplikacjëjô (w dokùmence nym m.jin. pòdôwô sã swòjé òsobisté dóne, wëpisëje skùńczoné szkòłë, môl ë ôrt ùszłëch robòtów z pòdaniém przëczënë òdéńscô z nich, òdpòwiôdô na pëtania ò stón zdrowia, pisze dlôcze chce sã robic prawie w ny firmie, etc.). Jak je widzec z nawiasu, wiãkszosc tëch rzeczi je w CV ë mòtiwacëjowim lësce, zdawac bë sã tedë mògło, że rëchtowanié CV na wëjôzd do Zjednónégò Królestwa je niepòtrzébné. Dejade wedle mie wôrt so je miec zrobioné, chòcbë pò to, bë miec scągôwkã do wëfùlowëwaniô aplikacëji, a téż mòżna sã nim pòsłużëc jakno doparłãcznikã ùfùluwùjącym nã prosbã ò robòtã (w CV mògą bëc rzeczë, ò jaczé nie bãdą pëtac w aplikacëji, np. wëpisóné jãzëczi, jaczé sã znô czë dostóné nôdgrodë – co mòże przewôżëc wôżnik na zwësk negò, co ne CV doparłãcził). Co do CV wôrt so je téż, òkróm wëdrëkòwôniô jaczichs ekzemplôrzów, wësłac na swòjégò é-mejla jakno zaparłãcznik. W W.B., czej sã zapisze do biblioteczi, mô sã prawò do kòrzëstaniô z jinternétu darmôk bez gòdzënã na dzéń. Za drobnégò dëtka je mòżnosc wëdrëkòwaniô so negò CV.

Ë jesz jednô sprawa. W CV wôrt so òstawic môl na numer telefónë, a tak samò na adres, jeżlë nie mdze jesz wiedzec, gdze sã bãdze mieszkało.

Przëdac sã téż mògą rozmajité jinszé dokùmeńtë, jaczé pòswiôdczają, że sã mô zrobiony warkòwi kùrs (np. spawôcza, òperatora widłowëch wózyków – mô sã rozmiec, że wszëtkò to mùszi bëc przedolmaczoné!). Prôwda je przë tim takô, że Anielczicë przede wszëtczim ùznôwają anielsczé pòzwòlenia. Dejade taczé pòlsczé pòswiôdczenié zrobionégò kùrsu, np. na prowadzenié wózyków, mòże sprawic, że chòc nie na òperatora negò pòjazdë, robòtodôwôcz zatrudni prawie tegò człowieka, co no pòzwòlenie na jeżdżenié wózykama mô, bò bãdze wiedzôł, że nen kandidat ju robił w zbiérnicë czë jaczims produkcëjnym zakładze ë sã starôł ò to, bë zwiãkszëwac swòjé kwalifakacëje, a téż że w Anieliji bãdze z nim tak samò, z tim że mòżebny anielsczi kùrs na wózyczi bãdze ju dlô niegò le fòrmalnotą.

Mòże sã przëdac swiôdectwò ùrodzeniô, a téż skùńczenia szkòłë (przede wszëtczim jaczis, co dôwô fach do rãczi, np. warkòwi czë technikùm).

Jeżlë sã chce robic w medicznym parce robòtów np. w dodómach òpieczi, wôrt so rëchli zaszczepic (je tóni niżlë w W.B.), np. na żôłtaczkã ôrtu B (ni mòżna negò szczépieniô òstawiac na òstatną chwilã, bò robienié jegò dérëje pôrã niedzelów!). Mô sã rozmiec, że kôrtã szczépieniów nôleżi wząc ze sobą.

Nie zaszkòdzy téż òdwiedzëc zãbiôrza. Ùsłudżi negò ôrtu w W.B. są wiele drogszé jak ù naju, lepi tedë zabiezpieczëc sã przed jiwrama negò zortu. Tak samò je z òkùlistą.

Czas do wëjachaniô wôrt téż wëkòrzëstac na… pòszëkanié robòtë za geńcą. Nuż sã zdarzi, że miast jachac do W.B., Jirlandëji, Szwecëji, Cypru, etc. w cemno ë na môlu szëkac zajãca, pòjedze sã ju tam z… kòńtrachtã w czeszeni. Taczé cos je pò prôwdze nôlepszim rozwiązaniém całi sprawë jachaniô za dëtkama do cëzëch krajów. Kòńtracht zagwësniô robòtã, pò prôwdze czãsto za nôniższą krajową (le to ë tak są niemałé dëtczi, za jaczé np. w W.B., mòżna przeżëc ë to nie szpùrującë na wszëtczim, a jesz pôradzesąt fùńtów na tidzeń òdłożëc), rok sã pòrobi, bez nen czas pòdszkòli jãzëk, wërobi rozmajité wòżné w nym kraju dokùmeńtë, pòznô żëcé w kraju, rënczi robòtë a jich dzejanié, etc. – tak, że pò nym rokù, mëszlã bez niżódnégò jiwru, naléze so lepszą robòtã.

Dopòwiém jesz, że wiela robòtodôwôczów òprócz robòtë, zagwesniô téż zakwatérowanié, a zdôżô sã (jak w przëtrôfkù mòji białczi) że za nie bez jaczis czas, np. miesąc, płacy. Pò prôwdze dôwóné lokùm czãsto je abò drodżé, czasã wiele drogszé niżle taczé, co mòżna so wëszukac „gdzes na miesce”, abò téż jich widzałota nie je nôbëlniészô. Na zaczątk równak taczé zakwatérowanié to dobré rozwiązanié, bò jedze sã „na gòtowé”. A zmienic lokùm – z tegò co wiém, nie je to problem.

Dodóm jesz, że nawetka jak sã jedze na kòńtracht, nie nôleżi niechac wërobieniô dokùmeńtów ë zrobienia nëch rzeczi, ò jaczich pisôł jem wëżi. Wiãkszosc z nich na zycher sã przëdô, jinszé mògą sã przëdac pózni – np. pò skùńczenim kòńtrachtu (referencëje, warkòwé kùrsë). Wëjątkã tu mòże le bëc zaswiôdczenié ò niekaralnoscë, jaczé je leno bez jaczis czas wôżné ë jeżlë sã jedze na kòńtracht, a do pòdpisania jegò nie brëkòwalë negò dokùmeńtu – mëszlã, nie wôrt je wëdawac dëtków na jegò robienié.

A jak nalezc robòtã za greńcą, czej sã jesz je w kraju?

Bez agencëje pòstrzédnictwa robòtë. Przédno. Mòżna téż nalezc bez jinternét abò Ùrząd Robòtë. Równak bez agencëje nôczãscy sã najduje.

Przëdatnym zdrzódłã w szëkanim robòtë za greńcą je dwaniedzelnik „Praca i życie za granicą”. Chòc gazéta ta nie je pismionã z nôwëższi pòlëce, nie je téż brukòwcã. Wedle mie je to dlô człowieka, jaczi chce wëjachac òbòwiązkòwą lechturą. W gazéce ny je wiele przëdatnëch radów (np. jaczé dokùmeńtë wząc, na co zwracac ùwôgã, czej sã starô ò zôróbk), ògłoszają sã téż w nich agencëje pòstrzédnictwa robòtë, nôczãscy są òne przë tim krótkò òpisóné (przede wszëtczim ôrtë robòtów, do jaczich szëkają lëdzy). Są w ny gazétce téż ògłoszenia prosto òd robòtodôwôczów, le wedle mie ni ma co rechòwac na to, że w nen spòsób sã robòtã dostónie (jesma z białką pòwësëłalë pôrãnôsce CV na ne ògłoszenia, le nicht nawetka nie òdpòwiedzôł).

Agencëjô agencëji nie je równo. Wiele sã czëje ò òszëkanczëch pòstrzédnikach robòtë. Bë zmiéjszëc rizykò wpadniãcô w séc lóntrusów je mùs sã trzëmac dwùch przédnëch zasadów:

Pierszô: Jeżlë agencëjô za nalezenié robòtë chce wëcygnąc òd szëkającégò zôróbkù jaczé dëtczi – wcale z nią nie gadac. Ni mô òna niżódnégò prawa brac pieniãdzów za załatwienié robòtë! Ji za nalezenié robòtnika płacy robòtodôwôcz, robòtnik nie pònoszi niżódnégò kòsztu dania mù zajãca. Rozwinã nen wôżny pąkt: Czasã òszëkańczé agencëje prawią: „Mómë dlô cebie robòtã, le mùsysz za ji załatwienié wpłacëc nama na bankòwé kónto...”, abò: „Bãdzesz zarôbiôł 6 fùńtów brutto na gòdzënã, òd ny stawczi më zabiérómë fùńta za załatwienié robòtë”, abò: „Załatwienié robòtë je darmôk, le bë wëjachac na robòtã mùsysz przeńsc kùrs. Kùrs kòsztëje...”. Z ną trzecą sytuacëją jô z białką jesma sã pòtkalë. Dostalë jesma é-majla, że robòta dlô naju bãdze, że òstałë naszé zgłoszenié przëjãté, le nim wëjedzema mùszima przeńsc kùrs, jaczi naùczi nas wëfùlowëwac rozmajité dokùmeńtë np. do Home Office, etc. Jak jem so zapëtôł, że doch ògłôszają sã, że nie biorą dëtków za nalezenié robòtë, dostôł jem òdpòwiesc, że to prôwda, robòta je za darmôka, le placy sã za kùrs, jaczi je mùs przeńsc, bò jinaczi sã nie wëjedze za greńcã. Czej jem òdpisôł, że tak tedë to pò prôwdze płacy sã za załatwienié zôróbkù, a nie je to zgódné z prawã ë jak tak je, to më nie chcema z nima miec nick wespólnégò, etc., òdpòwiedzelë mie, zmieniwszë nótã, że jeżlë nie chcema, nie mùszima tegò kùrsu robic, że je òn blós dlô chãtnëch. Wiãcy jesma z ną agencëją nie gôdalë.

Drëgô: nôleżi sprawdzëc, czë agencëjô robòtë mô dostóné certifikat Ministerztwa Gòspòdarczi ë Robòtë. Jak to zrobic? Zapëtac agencëjã ò to (mùszą pòdac numer certifikatu), zazdrzec na jich jinernétową starnã, òbôczëc czë mają gò gdze wëwidnioné, mòżna téż so zajachac do sedzbë agencëji ë pòproszëc ò jegò pòkôzanié. Prôwda je takô, że dzysô wszëtkò mòżna pòdrobic, tak tedë jeżlë chtos chce sã dowiedzec, czë to je prôwdzëwi dokùmeńt, mùszi nalezc spòsób, bë sã w ministerstwie dowiedzec, czë mają przëznóné agencëji nen certifikat.

Òstróżnym bëc je wôrt, le ni mòżna téż strachac sã za wiele ë wszãdze le widzec òszëkańców, bò sã nie wëjedze. Jakno przikłôd, bë nie doszëkiwac sã na kòżdim krokù cëgóństwa niech pòsłëżą nama chòcbë britijsczé ùgôdënczi. Ù naju kòńtrachtë, rozmajité papiórë, dokùmeńtë, etc. są pòòbsztãplowóné ze wszëtczich strón, a òd pòdpisënków czasã je wnet jaż czôrno. A ù nich nie – czasã na dokùmeńce je le kògùms szrajbniãcé ë data.

Ò agencëjach jesz pòwiém to, że mòjô białka do Anieliji wëjacha dzãka Polish Staff z Gdinië ë anielsczi Nursing Needs. Z tegò co wiém, Mackenzie Consulting z Przednégò Gduńska (z sedzbą w tzw. „Zeleniokù”) to téż rzetelnô firma. Jô terô robiã dlô wiôldżi agencëji Adecco. Jich biuro mùszało krótkò temù pòwstac téż w Gduńskù Wrzeszczu, bò jak jesma bëlë na wòlnym, widzôł jem szild przë szasëji Grunwaldzczi. Òd tëch, co wëjachalë na kòńtracht z Adecco, wiém, że mielë załatwioné fejn lokùm, le... baro drodżé, wiele drogszé niżlë normalno òferowóné, tak tedë chùtkò zmienilë môl zamieszkaniô.

Jak jem napisôł, mòżna téż szëkac robòtã bez jinternét, chòc jô móm niedowierné nastawienié do negò zdrzódła, chòcbë temù, że jeżlë chtos bãdze zajinteresowóny zgłoszoną kandidaturą, bãdze doch chcôł negò kandidata òbezdrzec ë z nim pògadac. Zarôczi gò tedë na interview (tu: kawlifikacëjnô gôdka). Sã rozmieje, że do W.B. Kandidat wëdô dëtczi na rézã ë zajedze tam? A jeżlë nen pracodôwca scwierdzy, że równak nie przëjmie gò, to co tedë? Czasã, prôwdã, sã zdôrzô, że robòtodôwôcz pòkriwô kòszta przëjachaniô na kwalifikacjową gôdkã. Równak jeżlë trafi sã na jaczégòs òszëkańca, jaczi nie dosc, że nie przëjmie do robòtë, to jesz pòwié, że nié dô dëtków za rézã? Abò sã przëjedze, a robòtodôwcë prawie nie bãdze, bò mùszôł wëjachac w wôżny sprawie?

Wedle mòjégò pòzdrzatkù jinternétowé ògłoszenia są barżi dlô tëch, co są ju na môlu, w cëzym kraju. Nawetka są òne tak pisóné, jakbë bëłë adresowóné do tëch, co flot na nie òdpòwiedzą ë chùtkò mògą sã stawic na kwalifikacëjny gôdce. Dejade ôrtu szëkaniô robòtë bez jinternét ni móm zgłãbioné, tak tedë rzecz tã òstôwióm òtëmkłą. Dodóm le, żebë òpasowac na jinternétowé ògłoszenia, bò czasã są wskôzë na to, że mògą òne miec drëdżé, swiniarsczé znaczenié jak np. to: „Szëkóm dwùch widzałëch dzéwczãtów do sprzątaniô pòdgardnëch willów”. Pò co chtos do sprzątaniô prawie brëkùje widzałëch dzéwczãtów???

Co do jinternétowëch starnów to pòdóm tu adresë trzech, mëszlã nôbarżi pòpùlarnëch (a do tegò jesz pò pòlskù!). Òkróm ò robòce, są téż na nich ògłoszënczi ò mòżlëwòscë wënajãcô mieszkania, jizbë, ò szëkanim wespółmieszkeńca, a téż je na nëch starnach wiele cekawëch ë przëdatnëch artiklów ë radów, jaczé adresowóné są przede wszëtczim do tëch, co wëbralë zagreńcã na môl swòjégò żëcégò. Są to: www.londynek.net, www.dublinek.net, www.szkocja.net.

„Na Zôpód!”

Nie ùdało sã dostac kòńtrachtu na robòtã w W.B. Czedë tedë jachac?

Jeżlë nie dosta sã niżódnégò kòńtrachtu w Pòlsce, do W.B., a téż ë Jirlandëji nôlepi jachac pòd kùńc łżëkwiata, w maju abò do pòłwë czerwińca, czedë to jesz nie rëszëlë z akademicczich dodomów armije sztudérow, abò na jeséń, czej to zaczinô sã ju przedgòdowé „rëszenié w hańdlu”, a sztudérze jadą nazôd, bë zacząc nôstãpny rok sztudiów. Òdrôdzóm wëbieranié sã za robòtą w czasu stëcznik-strëmiannik. Baro cãżkò je tedë cos bądz nalézc.

No ë sã przëjachało. Co dali?

Jem dbë, że chtos chto w dzysdniowëch czasach jedze za robòtą do W.B. ni miôł so, chòc na pôrã dniów, zradzoné lokùm. Mëszlã, że kòżdi mô jaczégòs krewnégò czë znajemnégò w W.B. (tëli ju tu naju je!), dzãka jaczémù bãdze miôł gdze złożëc rubzak ë sã przespac. Równak jeżlë chtos bãdze mùszôł so nalezc jaką jizbã, mùszi rechòwac na to, że wiela włôscycelów bierze za wënajãcé kaùcëjã, jakô czãsto sã równô szterotidzeniowémù arądowi. Je to grëbi dëtk przede wszëtczim dlô tëch, co jesz ni mają robòtë, bò jeżlë jizbë „stoją” nôczãscy 45-80 £ za tidzéń, to kaùcëjô wënoszy 180-320 £ (+ do tegò òpłacenié wënajãcô za tidzéń z górë!).

Jak nalezc jizbã? Przezérac òbeńdowé gazétë, ògłoszënczi w jinternéce ë na wëstôwnëch òknach. Wiele jizbów czë mieszkaniów do wënajãca mają mùłzumanowie, sygnie le zańsc do jich krómów, pògadac z jednym a drëdżim przedôwôczã, a, mëszlã, flot cos nalézą. Wiela Pòlôchów wënajimô òd nich lokùm. Ë niechtërni so to wënajãcé chwôlą, jiny nie za dobrze trafilë (np. rôz le przëszedł włôscëcel ë zwiãkszëł czinsz) – jak to w żëcym biwô. Òglowò rzekłe, mùłzumanowie mają nôtóńszé mieszkania.

W W.B. wiele je agencëjów handlëjącëch dodómama, mieszkaniama. Trudnią sã òne téż wënajmòwaniém. Òferowóné lokùm są dosc drodżé, a jich wënajãcé zgôdzô sã przédno na dłëgszi czas, np. pół rokù. Kòmfortã je to, że sã mô pòdpisóny ùgôdënk, czegò òglowò ni ma, czej sã wënajimô prosto òd Anielczików czë mùłzumanów, bez co dzysô sã mieszkô, a witro mòżna dostac wëmówienié lokùm ë tidzéń czasu na òpùszczenié gò.

Pierszą sprawą, nim sã zacznie szëkac robòtë, je kùpienié so britijsczégò numra telefónu. Kò prôwda je takô, że jeżlë robòtodôwôcz bãdze chcôł przëjąc do robòtë – zazwòni. Agencëjô téż. Ni ma tak, że sã przińdze ë zarô pòwiedzą „Wstąpkôj witro, pògôdómë.”

Bë nie wëdawac dëtków na szôłertelefòniczny aparat, wôrt wząc swój (sã rozmieje, że ze scygniãtą blokadą kôrtë SIM). Pòlôszë kùpają przede wszëtczim kôrtë sëcé O2, a bez to, dzãka dostãpòwémù numrowi „tellydiscount” (nr 08444620620) mògą w sobòtë ë niedzele baro tóniô zwònic dodóm (2-5 pensów za min.).

Nôlżi nalezc robòtã bez agencëje robòtë. Je jich niemało w kòżdim wiãkszim gardze, np. w tim, gdze mieszkóm, a jaczé mô kòl 65 tës. mieszkeńców je taczich agencëjów nômni sétme. Wôrt òdwiedzëc Job Center (Ùrząd Robòtë) – z tegò, co jem czuł, mòżna ë bez niegò co nalezc, chòc prawie mie òdprawilë z niczim. Nie zaszkòdzy téż pòchòdzëc samémù pò gòspòdach, firmach, dodómach òpieczi, ë pòzostawiac CV (czasã dadzą aplikacëjô do wëfùlowaniô, z czegò nôleżi sã ceszëc, bò to pierszé stąpnienié do dostaniô robòtë, chòc òd razu mùszã dopòwiedzec, że są môłé szanse na to, że całô sprawa skùńczi sã zwënégą). Na taczi ôrt jô dostôł swòją pierszą robòtã w Anieliji (w chińsczi restaùracëji (!)). Wôrt téż òdwiedzëc przëdargòwé barë chùtczégò òbsłużeniô ë môle tóniégò spikù. W òbéńdowëch gazétach są téż ògłoszënczi ò szëkanim do robòtë, tak samò jak w jinternéce (wôrt tu pòproszëc ò pòmòc bibliotékarkã, òna mòże pòdsënąc adresë starnów w jaczich są òbéńdowé ògłoszenia). Ò starnach, jaczé jem wëżi wëpisôł nie nôleżi zabôcziwac – mòże prawie sã zdarzëc, że dzakã nim sã co naleze. Czej sã chòdzy pò gardze, wôrt zwrôcac bòczënk na krómòwé wëstôwczi, gdze czasã wiszą kôrtczi, że brëkùją do robòtë.

Tak pò prôwdze ôrtów szëkaniô robòtë je wiele, a niemało téż przë tim zanôlégò òd tegò, czë mieszkô sã w wiôldżim gardze czë w môłim. Bò doch téż, czej sã żëje w gardkù, nie zaszkòdzy òbjachac gbùrstwów, òsoblëwie czej je to lato, abò wczesnô jeséń – czas, czedë na wsë robòtë je wiele; abò przeńsc sã pózniészą jesenią na hôwingã bôtów ë kùtrów, jeżlë mieszkò sã przë mòrzim. A jeżlë sã òbôczi robiącëch jaczé òdnôwianié bùdinkù, czë stôwiajãcëch nowi – téż nie zaszkòdzy pòdéńsc ë sã zapëtac.

Wôrt wiedzec, że w W.B. czej gôdają, wiele bãdzesz na gòdzënã dostowôł – wiedno je to płaca brutto. Tak tedë je mùs òd ny stawczi òdcygnąc kòl 20%, tak tedë jeżlë bãdze sã robiło za nôniższą krajewą, tj. 5.05 £, na rãkã sã dostónie 4 £ „z groszama”.

Dopòwiém jesz, że w W.B. są dwa ôrte płaceniô: abò wëpłata je co tidzéń (np. agencëje tak płacą), abò co miesąc (nieagencëjni robòtodôwcowie, przede wszëtczim wiôldżé firmë).

Wiãkszosc robòtodôwôczów nie płacy „w rãkã”, le na bankòwé kònto. Tak tedë przédną sprawą je założëc so kònto w bankù. Czej sã dostónie robòtã, nôleżi pòproszëc robòtodôwcã ò pismiono ò tim, że sã je zatudnionym ë jak nôchùtni, razã z paszpòrtã, z dokùmeńtã pòctwierdzającym zamieszkanié (czasã sygnie, czej adres je na lësce òd robòtodôwôcza, czasã czej mô sã jaczi lëst – np. òd rodzënë, co przëszedł na nen adres, a bëlno je, czej włôscycel lokùm napisze zaswiôdczenié ò zamieszkanim – co sã nie wiedno dostónie, bò wiele jizbów je wënajmòwónëch „na lewò”, bez òdprowadzaniô pòdatkù, tak tedë nen wënajicel mòże miec strach wëstawiac jaczés papiórë).

Jak sã dostónie robòtã nôleżi wësłac do Home Office (Biura Bënowëch Sprawów) registracëjowi fòrmùlôrz. Rejestracëjô ùprawniô do legalnégò robieniô w W.B. Bò chòc jesma w Eùropejsczi Ùniji ë mómë prawò jeżdżëc pò nôleżnëch do ni krajach, a w niechtërnëch z nich starac sã ò robòtã, w W.B. mòżemë, bez negò zaregistrowaniô sã w Home Office, legalno robic ù jednégò robòtodôwcë blós bez jeden miesąc. Wiém, że wiela nie robi wcale ny registracëji, abò dopiérzë pò pôru miesãcach (robòtnik nie pònoszy niżódny karë za ji nie zrobienié), le lepi jã jak nôchùtni zrobic. Kòsztëje to cãżczégò dëtka, bò 70 fùńtów + wësłanié (specjalną przesëłką, co przińdze kòl 8-9 fùńtów). Równak wôrt pòswiãcyc ne fùńtë, bò na registacëjô to rzecz baro przëdatnô – pò pierszé temù, że corôz wiãcy robòtodôwców sã pëtô ò nią a pò drëdżé, òdmikô dlô tëch, co chcą òstac dłëżi abò na wiedno, dargã do rozmajitëch spòłecznëch kòrzescë – krótkò rzekłé òd dostónia pòdatkòwi rezydenturë jaż do dostóniô britijsczégò òbëwatelstwa.

Pòstãpną przédną rzeczą, jaką pò dostanim robòtë nôleżi zrobic, to pòstarac sã ò przëznónié N.I.N. (National Insurance Number – Nôrodny Ùbezpieczeniowi Numer). Numer nen pò pierszé òkrëszlô człowieka jakno mieszkeńca W.B. (cos jak naju PESEL), pò drëdżé je dowòdã, że sã legalno robi/robiło w W.B. ë płacy/płacyło ùbezpieczeniowé skłôdczi. W kòżdi aplikacëji, czej sã stôrô ò robòtã je môl, w jaczi nôleżi wpisac swój N.I.N. Jeżlë sã ni mô negò numra ë plac òstôwiô wòlny – wiele robòtodôwców nie wezmie do robòtë starającégò sã ò nią (chòc sami, òd rãczi, mògą taczi timczasowi numer przëznac! – równak czasã ò tim nie wiedzą, czasã nawetka… nie chce jima nadac so starã ò to, bë sã tegò dowiedzec). Mëszlã, że wiela z Waju, Drodżi Czëtińcowie, dozdrzelë môłi paradoks sprawë N.I.N. – ò numer nen mòże sã starac dopiérzë, czej sã mô robòtã. A do robòtë nie chcą przëjimac, czej sã ni ma N.I.N… Dopòwiém le jesz, że to nie je jedurnô anielskô procëmnota zdrów rozëmòwi…

Jak dostac N.I.N.? Pò pierszé pòwiedzec robòtodôwôczowi, że sã ò cos taczégò mô starã ë wząc òd niegò lëst, że sã je ù niegò zatrudnionym. Zazwònic do biura N.I.N. (numer do nich mòżna dostac w Job Center, czasã mô gò téż robòtodôwca), gdze abò òd razu ùgôdają na zéńdzenié, abò téż je mùs so nôpierwi nagrac sã na aùtomaticzną sekréterã (tak je w najim gardze), a pòtémù żdac, jaż òdzwònią. Pòwiedzą tedë, jaczé dokùmeńtë nôleżi przëniesc na pòtkanié (m.jin. paszpòrt ë jaczis drëdżi dokùmeńt z òdjimkã, registracëjô w Home Office (ni ma so co przëjimac, czej sã jesz ni mô wërobioné registracëji w Home Office. Wząc le ze sobą dowód wësłaniô przesëłczi pòlecony do Home Office abò lëst, jaczi ju z Home Office przësłale ë w nim pisalë, że sprawa je w rozpatriwónô (dostôwô sã gò pò pôru dniach), ë z tim jisc na pòtkanié), lëst òd robòtodôwcë, a téż òd włôscëcela jizbë/mieszkaniô jaczé sã wënajimô – czasã miast tegò sygną lëstë zaadresowóné do stôrającégò sã ò N.I.N. przëszłé na to lokùm), pózni przëszlą téż pismiónkò, w jaczim m.jin. téż bãdzë napisóné, co ze sobą wząc. Pòtkanié to kòrbiónkã z ùrzãdnikã, przë czim wefùlowùje òn pôrãstarnicowi fòrmùlôrz. Pò pòtkanim le sygnie ju żdac na lëst z numrã N.I.N., a pòtémù ju blós na mòdro-czerwioną plastikòwą kôrtã ze swòjim mionã, przezwëstkã ë przëdónym numrã.

Chòc nen artikël, czasã z drobinkama, òpisëje co nôpiérwi nôleżi zrobic przed wëjachaniém ë ju pò przëjechaniém do W.B. ë nalezeniém robòtë, móm nôdzejã, że Czëtińc zdôwô so sprawã z tegò, że bez to, jiże je tu tëch rzeczë tak wiele przedstôwionëch, nie są òne òpisóné jaż do wëczerpaniô témë. Bë chòc pòpróbòwac to zrobic, bë bëło mùs na kòżdé z zagadnieniów pòswiãcyc nômni pòłwã òbjimù negò artikla. Do tegò jesz trzeba miec swiądã tegò, że rozmajitëch przëtrôfków je ë mòże bëc wiele, tak wiele, że ni ma nawetka spòsobù bë wszëtczé przewidzec. Tak tedë jem zycher, że niejeden z tëch, co béł w W.B. ë bãdze czëtôł nen artikel, rzeknie: „Ej, mie sygło to le tak zrobic, a to sã dało mie tak załatwic, a tegò jem wcale nie brëkòwôł, etc.”. Wiém, że taczé rzeczë sã dzeją, le biorã je barżi za wëjimczi, barżi za „ùdało sã”.

W W.B., a téż, jem dbë, że ë w jinszich krajach, je mùs ni miec cwiardégò krzélu ë rozmiec sã chùtkò dopasowac do sytuacjëji. Je téż przë tim mùs miec zdebkò òbrotnoscé ë szczescô. Bëc przërëchtowónym na to, że cos bãdze szło jinaczi, niżlë sã dowiedzało z tegò artikla, z jinszich, òd drëchów, czë z jinternétowëch starnów. Tak sã dzeje wszãdze, z tim że, mëszlã, òsoblëwie czãsto w W.B., gdze np. je wiele wiãcy jak ù naju dzywnégò, niezrozmiałégò pòstãpòwaniô lëdzy, jich letczégò brania czasã nawetka baro wôżnëch sprawów. A zakłamanié przë tim je w Anieliji wiôldżé, co mëszlã, pòwié kòżden, chto tu dłużi pòbéł. Wôrt tedë miec w se zdebło rozwôdżi ë nie dac sã nabierac na ùsmiéchë ë wszëtczé ne „all right”, „ok” ë „no problem”.

Pòwòdzeniô żëczã wszëtczim, co so ùdbalë jachac. Rizykò (ë to wiôldżé) je, że sã z lózyma czeszeniama przëjedze nazôd dodóm, le wedle mie wôrt je pòdjic, bò jak sã ùdô nalezc robòtã na côłi etat ë przerobi jaczis czas, taczi że wielosc dëtków na kònce pòzwòli lżi òdetchnąc, bò sã ju przedérało pierszi, nôgôrszi na cëzëznie czas – pòczëje sã, że sã żëje ë widniészim wezdrokã òbjimie żëcé ë snienia.

zôczątk